OGRODY PRZYKLASZTORNE – CENTRA RÓŻNORODNOŚCI BIOLOGICZNEJ

Projekt dotowany przez GEF/SGP/UNDP oraz Ambasadę Szwajcarii

Pierwsza w Polsce współpraca między organizacją pozarządową (SIE) a instytucjami religijnymi (klasztory), której celem jest działanie na rzecz ekorozwoju, zachowania i pomnażania różnorodności biologicznej.

To ostatni moment, by podjąć działania ratujące ogrody i sady przy klasztorach, ponieważ w wielu przypadkach drzewa dożywają ostatnich lat, a nie są odnawiane nasadzenia ze znajdujących się tam odmian. Posadzenie w ogrodach przyklasztornych nowych drzew zokulizowanych zrazami pobranymi ze starych drzew pozwala ratować odmiany charakterystyczne dla danego regionu.
Dziś powszechnie sadzi się nowoczesne odmiany, ponieważ drzewa owocują szybko i równomiernie, dają owoce jednakowe, duże, nie rosną wysoko, a więc są wygodne przy zbiorze. Jednak drzewa takie wymagają intensywnej pielęgnacji, bez której marnieją i nie owocują. Większość nowoczesnych odmian nie nadaje się na przetwory i soki. Badania potwierdziły też, że nowoczesne odmiany nie są tak bogatym źródłem witamin jak dawne.
Karłowate drzewa, intensywnie pryskane środkami ochrony roślin, nie pełnią równie ważnej roli w przyrodzie, jak wysokopienne drzewa o rozłożystych koronach. Nie tworzą wokół bogatego ekosystemu – nie są miejscem gniazdowania i życia ptaków, pożytecznych owadów, drobnych ssaków, płazów i gadów.
Wyparcie starych przez nowe odmiany i skazanie na wyginięcie dawnych, lokalnych odmian byłoby dużą stratą dla różnorodności biologicznej i polskiej kultury. Warto również pamiętać, że odmiany te z uwagi na przystosowanie do miejscowych warunków środowiska mają często lepszą wartość użytkową, większą odporność na mróz i choroby.
Szczególnie ważne, by drzewa powróciły do miejsc, gdzie jest gwarancja, że będą mogły przetrwać różne wydarzenia i zmieniające się mody. Z nimi przetrwają nie tylko różnorodne odmiany, tradycje upraw i przetwórstwa, lecz także ochronione zostaną całe ekosystemy tak ważne dla zachowania różnorodności biologicznej - dzikiej i rolniczej.

Cele projektu:
1. Zachowanie biologicznej i krajobrazowej różnorodności w Europie w ramach zrównoważonego rozwoju.
2. Powstanie w ogrodach klasztornych nowych wysokopiennych sadów dawnych odmian.
3. Ochrona zasobów genetycznych znajdujących się w ogrodach klasztornych.
4. Upowszechnienie ginących odmian i gatunków drzew owocowych.
5. Promocja rolnictwa ekologicznego.
6. Inwentaryzacja ogrodów klasztornych.
8. Wzrost wiedzy i świadomości wśród zakonników na temat najbliższego środowiska i jego ochrony.
9. Wprowadzenie do sadów dzikich pszczół (w miejscach, gdzie nie ma pasiek), które zapylają wielokrotnie więcej kwiatów drzew owocowych niż pszczoły miodne.

Merytoryczną stroną projektu zajęli się naukowcy z Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach oraz Ogrodu Botanicznego PAN w Powsinie. Do ich zadań należała inwentaryzacja oraz opieka merytoryczna przy zakładaniu sadów.

Efekty projektu:
1. Przeprowadzono inwentaryzację w 30 ogrodach przyklasztornych. Odnaleziono pojedyncze stare, ale w świetniej kondycji drzewa dawnych, dziś rzadko spotykanych odmian.
2. W szkółce w miejscowości Kruszewo (woj. mazowieckie) posadzono 3000 podkładek jabłoni, gruszy i wiśni. W lipcu i sierpniu 2006 i 2007 roku podkładki zaokulizowano zrazami pobranymi z drzew owocowych dawnych odmian.
3. Założono 37 sadów przyklasztornych. (największy sad dawnych odmian powstał w klasztorze Cystersów w Szczyrzycu)
4. Przeprowadzono warsztaty w 15 klasztorach na tematy: sadzenia i pielęgnacji drzew, ekosystemów sadów, ochronie dzikich pszczół, okulizowania drzewek, prześwietlania koron w starych drzewach, ekologicznej ochrony sadów.
5. Wydano Biuletyn Niecodzienny Spraw Ekologicznych i broszurę o ogrodach klasztornych „Nowa opowieść o sadach przyklasztornych” oraz film DVD „Nowa opowieść o sadach przyklasztornych”

Plan sadu w klasztorze Cystersów wSzczyrzycu.

Z HISTORII OGRODÓW PRZYKLASZTORNYCH

Siedziby klasztorów, mimo wojen, przetrwały w tych samych miejscach przez stulecia. Zwykle otoczone były ogrodami, w których przez wieki uprawiano warzywa, zioła przyprawowe i lecznicze, kwiaty do ozdoby ołtarzy i drzewa owocowe.
Podstawy ogrodnictwa stworzył Albertus Magnus, arcybiskup Kolonii, wszechstronny uczony, badacz przyrody i mecenas sztuki ogrodniczej w dziele „De Vegetabilus”.
Do dziś w wielu przyklasztornych ogrodach zachowały się liczne gatunki roślin, między innymi drzewa owocowe i krzewy, tworząc często niepowtarzalną różnorodność biologiczną. Te zasoby genowe stanowią cenny materiał z punktu widzenia naukowego, przyrodniczego i rolniczego.
Miejsce na klasztory z reguły wybierano bardzo starannie. Wspólnoty klasztorne żyły w harmonii z otaczającą je przyrodą, oszczędnie gospodarując jej zasobami – stanowiły doskonały przykład zrównoważonego rozwoju. Zarazem promieniowały kulturą, a okoliczni ogrodnicy, i rolnicy czerpali wzory wypracowane w ogrodach klasztornych.
Przypomnienie edukacyjnej roli klasztorów stanowi powrót do najstarszej i najlepiej sprawdzonej tradycji, szansę upowszechnienia modelu rolnictwa ekologicznego (na przykład benedyktynka, św. Hildegarda z Bingen, jest uważana za patronkę medycyny naturalnej, ziołolecznictwa i ekologii).
W Polsce istnieje dziś 238 różnych rodzin zakonnych, niektóre z nich mają kilka lub kilkanaście placówek. Większość wspólnot dysponuje ogrodami. W wielu przypadkach odzyskały je dopiero w ostatnich latach po poprzednich gospodarzach (m.in. PGR-ach), którzy zostawili po sobie liczne zaniedbania i szkody wymagające naprawy.